नेपाली वैज्ञानिक रसायनशात्री सिता राम आचार्य भन्नुन्नुहुन्छ कोरोनाबाट बच्न यसो गर्नुस

COVID-19 (कोरोन भाइरसले लाग्ने रोग) को बारेमा आफुलाई थाहा भएको केही कुरा शेयर गर्न उपयुक्त लागेको हुनाले सकेसम्म सरल भाषामा प्रस्तुत गर्ने जमर्को गरेको छु !
१. साबुन पानीले अहिलेको कोरोना भाइरस (SARS – CoV -2) कसरी नियन्त्रण गर्छ?
साबुन भनेको लामा-लामा फ्याट्टी एसिडको सोडियम वा पोटास्सियम लवण हो ! साबुनमा बिपरित गुण भएका दुई भाग/छेउ हुन्छन्: एउटा पानी संग आकर्षित हुने (hydrophilic वा polar end) र अर्को पानी संग घुलमिल नहुने तर फोहोर, चिल्लो पदार्थ इत्यादि संग आकर्षित हुने (hydrophobic वा non-polar end)! जब हामीले चिल्लो लागेको हात पखाल्छौँ वा मैलो लुगा धुन्छौँ, तब त्यो मैलो वा चिल्लो कुरा साबुनको एउटा भागतर्फ आकर्षित हुन्छ भने पानी साबुनको अर्को भाग तर्फ ! यसरी हाम्रो हात वा लुगा बाट चिल्लो पदार्थ वा फोहोर छुट्टिन्छ ! COVID -19 को भाइरस को बाहिरी खोल पनि घिउ वा तेल जस्तै चिल्लो पदार्थको गुण भएको पदार्थ (जसलाई lipid भनिन्छ) हो ! त्यसैले जब हामी साबुन-पानीले हात धुन्छौँ यदि हाम्रो हातमा COVID -19 को भाइरस (जसलाई SARS – CoV -2 भनिन्छ) छ भने त्यो भाइरसको खोल जबर्जस्त रुपमा साबुनको एउटा भाग (non-polar end) तर्फ आकर्षित हुन्छ र भाइरस मर्छ ! कम्तिमा २० सेकेण्ड जति साबुन-पानीले सबैतिर मिचिमिची हात धोएको खण्डमा यो प्रभावकारी हुन्छ ! यसको लागि जुनसुकै प्रकारको साबुनहरु प्रयोग गर्न सकिन्छ !
२. साबुन पानी तत्काल उपलब्ध नभएमा के गर्ने?
अनुसन्धानहरुबाट यो भाइरस विभिन्न पदार्थहरुको सतहमा धेरैबेर सम्म रहनसक्ने प्रमाणित भएको छ ! यद्यपि यसको बारेमा बृहत अनुसन्धान हुन अझै बाँकी नै छ ! पछिल्लो अनुसन्धानले यो भाइरस तामा मा ४ घण्टा, कार्ड्बोर्ड मा २४ घण्टा, प्लास्टिकमा ३ दिन वा बढी सम्म रहन सक्ने देखाएको छ ! स्टेनलेस स्टील र कुनै कुनै प्लास्टिकमा त ९ दिनसम्म रहन सक्ने पनि अनुसन्धानले देखाएको छ ! तर यो नै अन्तिम अनुसन्धान भने होइन, अनुसन्धानहरु अझै जारी छन् ! यो हावामा कति समय सम्म रहन सक्छ भन्ने कुरा अझै निर्क्यौल त भैसकेको छैन तथापि यो हावाबाट सर्ने रोग होइन भनेर डब्लु एच ओ ले भनेको छ ! दिशामा समेत यो भाइरस देखिएको छ ! संक्रमित व्यक्तिले खोक्दा / हाच्छिउँ गर्दा वा भाइरस रहेको सतहमा हातले छुँदा त्यो भाइरस हाम्रो हातमा सर्न सक्छ ! (यस्तो बेलामा जानी-नजानी मुख, नाक, आँखातिर हात लगिराख्ने वा औंलाले नाक, दाँत कोट्ट्याउने, आँखा मिच्ने जस्ता आदत छ भने त्यस्तो बानी अहिल्यै त्यागौं !)
साबुन पानी उपलब्ध छैन भने तत्कालको लागि ह्याण्ड स्यानिटाइजर हत्केलाको सबै भागमा (औंलाको कापमा समेत) पुग्नेगरी दलेर हात रगड्नु पर्छ र हात सुख्खा हुन दिनु पर्छ ! हात सुख्खा नहुन्जेल पुछ्नु हुँदैन! उपलब्ध हुनासाथ साबुन-पानीले हात धोइहाल्नु पर्छ !
३. ह्याण्ड स्यानिटाइजर ले कसरी काम गर्छ? यसका न्युनतम शर्तहरु के हुन् ?
ह्याण्ड स्यानिटाइजर अल्कोहल युक्त र नन-अल्कोहल युक्त गरी दुई खाले हुन्छन् ! अहिले बजारमा प्रचलित ह्याण्ड स्यानिटाइजरहरु मुख्यत: अल्कोहल-युक्त ह्याण्ड स्यानिटाइजरहरु नै हुन् ! ह्याण्ड स्यानिटाइजरमा रहेको अल्कोहलले भाइरस को शरीरमा रहेको प्रोटिन/ RNA नष्ट गर्छ ! यसले भाइरसमा रहेको झिल्लीलाई घोल्ने काम गर्छ ! तर यदि हात धेरै चिल्लो वा फोहोर छ भने त्यो बेला ह्याण्ड स्यानिटाइजर सोचेजति प्रभावकारी नहुन पनि सक्छ !
ह्याण्ड स्यानिटाइजरको बोतलको बाहिरी भागमा कम्तिमा ६०% ethanol वा ethyl alcohol लेखिएको हुनुपर्छ वा कम्तिमा ७०% isopropyl alcohol वा isopropanol वा 2-propanol लेखिएको हुनुपर्छ ! ६०% भन्दा कम ethanol वा ethyl alcohol छ भने त्यो ह्याण्ड स्यानिटाइजर प्रभावकारी नहुन सक्छ ! त्यस्तै ७०% भन्दा कम isopropyl alcohol वा isopropanol वा 2-propanol लेखिएको ह्याण्ड स्यानिटाइजर पनि प्रभावकारी नहुन सक्छ ! यदि ह्याण्ड स्यानिटाइजरमा methanol वा methyl alcohol लेखिएको छ भने त्यो ह्याण्ड स्यानिटाइजर प्रयोग नगर्नु राम्रो हुन्छ ! Methanol वा methyl alcohol विषालु हुने भएकोले धेरै मुलुकमा methanol वा methyl alcohol युक्त ह्याण्ड स्यानिटाइजर उत्पादन गर्नु र बेच्नु गैरकानुनी मानिन्छ !
४. पदार्थको सतहमा रहेको भाइरसलाई कसरी मार्ने?
घरमा रहेका विभिन्न पदार्थ वा वस्तुहरुको सतहहरु; जस्तै भुँइ, ढोकाको चुकुल वा कब्जा, बाथरुममा छोइरहनुपर्ने ठाउँहरु, टेबल, स्विच, ह्याण्डल , इत्यादिमा ह्याण्ड स्यानिटाइजर दल्न वा साबुन पानीले सफा गर्न पनि सम्भव नहोला ! यस्तोमा disinfectant हरु प्रयोग गर्नु राम्रो हुन्छ ! म्याद ननाघेको ०.१% sodium hypochlorite नाम गरेको केमिकल (जसलाई bleach भनेर पनि चिनिन्छ) त्यस्तो सतहमा दलेर/छर्केर त्यसको १० -१५ मिनेट पछि सफा कपडाले पुछ्ने वा सफा कपडा मा spirit राखेर त्यसले एक मिनेट जति राम्रोसंग त्यो सतहमा रगड्ने हो भने कोरोना भाइरस मर्छ !
५. ह्याण्ड स्यानिटाइजर नपाइएमा के गर्ने?
उत्तम विकल्प त साबुन पानी नै हो ! तथापि डब्लु एच ओ को निम्नलिखित गाइड्लाइन अनुसार (यदि कच्चा पदार्थ पाइन्छ भने) रसायन शास्त्रको राम्रो ज्ञान भएको वा रसायन संग सम्बन्धित प्रयोगशालामा अनुभव भएको व्यक्ति मार्फत) अल्कोहलयुक्त ह्याण्ड स्यानिटाइजर तयार गर्न सकिन्छ ! एउटा भाँडोमा तलको अनुपातमा केमिकलहरू मिसाउने;
(क) ८०% ethanol भएको ह्याण्ड स्यानिटाइजर बनाउन: 833.3 millilitres of 96% ethanol, 41.7 millilitres of 3% hydrogen peroxide and 14.5 millilitres of 98% glycerol (glycerin)
(ख) ७५% isopropanol भएको ह्याण्ड स्यानिटाइजर बनाउन: 751.5 millilitres of 99.8% isopropyl alcohol, 41.7 millilitres of 3% hydrogen peroxide and 14.5 millilitres of 98% glycerol.
त्यसपछि यो मिश्रणमा डिस्टिल्ड वाटर हालेर उक्त मिश्रण १ लिटर पार्ने (डिस्टिल्ड वाटर नभएको खण्डमा त्यसको सट्टामा उमालेर चिस्याइएको सफा पानी पनि प्रयोग गर्न मिल्छ), अनि भाँडोमा रहेको मिश्रण राम्रोसंग घोल्ने ! अब ह्याण्ड स्यानिटाइजर तयार भयो !
अन्तमा, स्वस्थ रहौं, सुरक्षित रहौं अनि अरुलाई पनि स्वस्थ रहिरहन मद्दत गरौँ !
सन्दर्भ श्रोत: WHO, CDC USA, बिभिन्न जर्नल तथा लेखहरु